Ал егер мен аналық ұрығымды қатырғым келсе, не істеймін?

Жүктілік пен ана болу мәселесі қазір көптеген әйелдер үшін саналы түрде жоспарланатын маңызды шешімге айналды. Білім алу, мансап құру, қаржылық тұрақтылық немесе денсаулыққа байланысты себептер әйелдерді ана болуды кейінге қалдыруға итермелейді. Осындай жағдайда заманауи медицина ұсынатын тиімді әдістердің бірі – жұмыртқа жасушаларын мұздату (криоконсервация). Бұл тәсіл әйелге өзінің репродуктивті мүмкіндігін сақтап, болашақта ана болуды өзіне ыңғайлы уақытта жоспарлауға мүмкіндік береді.

Қазақстанда криоконсервация 2010 жылдан бастап қолданыла бастады. Денсаулық сақтау министрлігінің мәліметінше, бұл қызмет дәрігерлік көрсеткіштер бойынша да, әйелдің жеке қалауымен де жүргізіледі, бірақ міндетті медициналық сақтандыру пакетіне кірмейді. 2025 жылы 220 әйел өз жұмыртқа жасушаларын мұздатқан, ал соңғы 15 жылда шамамен 1800 әйел бұл мүмкіндікті пайдаланған.

Ait Media редакциясы бұл тақырып бойынша Астана қаласындағы «Ecomed Plus» клиникасының PhD докторанты, жетекші эмбриологы Айдана Іргебаева Маратқызымен сұхбаттасты. Маманның айтуынша, бұл әдіс әйелдің репродуктивті болашағын сақтауға көмектеседі, бірақ әр жағдай жеке қарастырылуы тиіс.

1. Әйелдер көбіне қай жаста жұмыртқа жасушаларын қатыру туралы ойлана бастайды?

Қазақстанда әйелдердің көпшілігі жұмыртқа жасушаларын қатыру туралы шамамен 30–35 жас аралығында ойлана бастайды. Дәл осы кезеңде көп әйелдер болашақты белсендірек жоспарлай бастайды: мансап, лайықты серіктестің болмауы, кеш ана болу немесе жай ғана өздерінің репродуктивті қорын «болашаққа сақтау» ниеті пайда болады.

Бірақ репродуктивті денсаулық тұрғысынан қарағанда, ең «сапалы» жұмыртқа жасушалары әдетте 35 жасқа дейін алынады, ал криоконсервация үшін көптеген мамандар шамамен 27–34 жасты ең оңтайлы кезең деп санайды. 35 жастан кейін жұмыртқа жасушаларының саны мен сапасы айқынырақ төмендей бастайды, ал 38 жастан кейін бұл процесс жылдамдай түседі.

2. Бұл процедура қарапайым тілмен айтқанда нені білдіреді?

Жұмыртқа жасушаларын қатыру – бұл әйелдің жыныс жасушаларын (ооциттерді) арнайы криопротекторлары бар ортада криоконсервациялау, оларды өте жылдам қатыру және −196 °C температурадағы сұйық азотта сақтау процесі. Кейін олар ЭКО бағдарламаларында қолданылуы мүмкін.

Қарапайым тілмен айтқанда: әйелдің жұмыртқа жасушалары өмір бойы жаңармайды. Жасы ұлғайған сайын олардың саны азайып, сапасы төмендейді. Процедура кезінде дәрігерлер аналық безден бірнеше жұмыртқа жасушасын алады (олардың саны стимуляция мен овариалдық резервке байланысты), содан кейін оларды −196 градус температурада мұздатады және жылдар бойы сақтай алады. Әйел ана болуға дайын болған кезде, жұмыртқа жасушалары жібітіліп, көмекші репродуктивті технологиялар арқылы ұрықтандырылады.

3. 35 жастан кейін жүкті болу мүмкіндігі расымен төмендей ме?

Иә, жас ұлғайған сайын табиғи жолмен жүкті болу ықтималдығы біртіндеп төмендейді, әсіресе 35 жастан кейін. Бұл әйел ағзасында тек жұмыртқа жасушаларының саны ғана емес, олардың сапасы да азаюымен байланысты. Ұрықта хромосомалық ауытқулардың қаупі артады.

Алайда бұл 35 жастан кейін табиғи жолмен жүкті болу мүмкін емес дегенді білдірмейді. Көптеген әйелдер 35-тен кейін де, тіпті 40 жастан кейін де ана атана алады. Тек репродуктивті медицинада жас фертильділікке әсер ететін ең маңызды факторлардың бірі ретінде қарастырылады.

4. Дәрігерлер қандай жағдайда бұл процедураны ұсынады?

Дәрігерлер жұмыртқа жасушаларын қатыруды әйел жүктілікті кейінге қалдыруды жоспарлағанда немесе болашақта фертильділіктің төмендеу қаупі болған жағдайда ұсынады. Көбіне бұл мына жағдайларға байланысты:

• серіктестің болмауы, әйел әзірге ана болуға дайын емес, бірақ болашақта ана болу мүмкіндігін сақтағысы келеді;

• онкологиялық аурулар кезінде, химиотерапия, сәулелік терапия немесе аналық безге әсер етуі мүмкін операциялар алдында – бұл өте маңызды жағдайлардың бірі;

• мансаптық өсу, кәсіби өзін-өзі жүзеге асыруды кейінге қалдыру ниеті;

• овариалдық резервтің төмендеуі немесе аналық бездердің ерте әлсіреу қаупін сезгенде;

• медициналық немесе жеке себептерге байланысты жүктілікті кейінге қалдыру қажеттілігі болған жағдайда.

Бүгінде криоконсервация болашақ репродуктивті мүмкіндіктерді сақтаудың бір жолы ретінде қарастырылады. Мысалы, егер әйел 25 жасында белгілі себептермен жұмыртқа жасушаларын қатырса, ол сол жас кезіндегі сапаны сақтап қалады және оларды жылдар өткен соң, тіпті 40 жаста да қолдана алады. Бұл ұрықтағы хромосомалық ауытқулар қаупін азайтады.

5. Жұмыртқа жасушаларын қатыру денсаулыққа қаншалықты қауіпсіз?

Қазіргі таңда криоконсервация репродуктивті медицинада кеңінен қолданылатын және салыстырмалы түрде қауіпсіз процедура болып саналады. Көптеген әйелдер гормоналды стимуляцияны да, фолликул пункциясын да жақсы көтереді. Қажет болған жағдайда жұмыртқа жасушаларын табиғи циклде, стимуляциясыз да алуға болады.

Заманауи стимуляция хаттамалары мен витрификация әдістері процедураны барынша қауіпсіз әрі тиімді етеді. Процедура алдында әйел толық тексеруден өтеді, ал емдеу схемасы оның жасына, овариалдық резервіне, денсаулық жағдайына, көрсеткіштер мен қарсы көрсеткіштерге байланысты жеке таңдалады.

6. Осы тақырыпқа қатысты ең жиі кездесетін мифтер қандай?

Иә, жұмыртқа жасушаларын қатыруға қатысты көптеген мифтер бар.

1) Ең кең таралғандарының бірі - бұл тек денсаулығында проблемасы бар әйелдерге арналған деген пікір.

Жоқ, қазір көптеген сау әйелдер мұны жеке себептермен – мансап, серіктестің болмауы немесе ана болуды кейінге қалдыру үшін жасайды.

2) Жұмыртқа жасушалары мұздатуда «қартаяды» деген миф.

Жоқ, бұл әдістің басты артықшылықтарының бірі – жасуша мұздатылған сәттегі жасын «сақтап қалады» және −196°C сұйық азотта қартаю процесі болмайды.

3) Бір-екі жұмыртқа жасушасын қатыру жеткілікті деген түсінік.

Бұл да мифқа жақын. Шынайы жүктілік мүмкіндігі үшін әдетте бірнеше жұмыртқа жасушасы қажет, ал олардың саны әйелдің жасына және овариалдық резервіне байланысты.

Қысқаша айтқанда: технология дәлелденген және тиімді, бірақ оның мүмкіндіктері мен шектеулерін дұрыс түсіну маңызды.

7. Мұны болашаққа «сақтандыру» ретінде қарастыруға бола ма?

Иә, белгілі бір мағынада жұмыртқа жасушаларын криоконсервациялауды репродуктивті болашаққа «сақтандыру» ретінде қарастыруға болады, бірақ оны толыққанды сақтандыру деп қабылдауға болмайды.

Ол шынымен де жас әрі сапалы жұмыртқа жасушаларын сақтап, болашақта жүктілік мүмкіндігін арттырады. Бұл тұрғыда оны репродуктивті функцияның «уақытын тоқтату» сияқты елестетуге болады.

Бірақ нәтиже 100% кепілденбейді, себебі табыс бірнеше факторға байланысты: мұздату кезіндегі жас, алынған жұмыртқа жасушаларының саны мен сапасы.

8. Қазақстанда бұл процедура қаншалықты қолжетімді?

Қазақстанда бұл қазір ЭКО клиникаларында кең таралған медициналық қызмет, бірақ әлі де барлық әйелдер үшін стандартты тәжірибе емес, көбіне саналы таңдау ретінде қарастырылады.

Баға тұрғысынан алғанда – орташа қолжетімді процедура, бірақ жаппай қолданыста емес.

9. Әзірге бала жоспарламайтын, бірақ өз жасы тұрғысынан алаңдайтын әйелдерге қандай кеңес берер едіңіз?

Мұндай жағдайда ең маңыздысы – қорқынышпен шешім қабылдамау, бірақ өз мүмкіндіктерін кейінге қалдырмау. Мұнда тепе-теңдік өте маңызды.

Жас мәселесін елемеу де дұрыс емес, бірақ үнемі алаңдаумен өмір сүру де қажет емес. Қазіргі репродуктивті медицина алдын ала жоспарлауға мүмкіндік беретін икемді шешімдер ұсынады.

10. Қазіргі қоғамның кеш ата-ана болуға көзқарасы өзгеріп жатыр ма?

Иә, қазіргі қоғам кеш ата-ана болуға әлдеқайда сабырлы қарай бастады. Көп адамдар алдымен білім алып, мансап құрып, тұрақтылыққа жетіп, содан кейін ғана бала жоспарлайды.

Репродуктивті медицина мен ЭКО дамуының арқасында жүктілікті жоспарлау жасы әлдеқайда икемді бола түсуде.